پادکست سواد رسانه ای؛ اعتبار سنجی اخبار علمی

پادکست شماره ی دو سواد رسانه ای: اعتبار سنجی اخبار علمی

گویندگان:

مانیا عاله پور؛ دکترای علوم ارتباطات و پژوهشگر حوزه ی رسانه و کودک

ابراهیم طلایی؛ دکترای تعلیم و تربیت و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس

تنظیم پادکست:

مهدی کریمیان

به همه پادکست های رسا اینجا گوش کنید.

پادکست مدرسه رسا در گوگل پادکست، کست باکس و اسپاتیفای دنبال کنید.

متن پادکست برای ناشنوایان

 موضوع امروزِ پادکست سواد رسانه ای رسا، اعتبار سنجی اخبار حوزه ی علمی و سلامته. تو این قسمت درباره ی اینکه چطور بفهمیم یک خبر علمی در حوزه های مختلف، درسته یا نه صحبت می کنیم. خصوصا اخبار پزشکی که این روزها خیلی می شنویم و تاثیر زیادی هم ممکنه روی ما داشته باشه. من ابراهیم طلایی و همکارم مانیا عاله پور در مدرسه ی رسا با شما هستیم تا در این مورد صحبت کنیم. اگر توضیح ما درباره ی مدرسه رسا رو قبلا گوش دادید لطفا یه 35 ثانیه بزنید جلو تا براتون تکراری نباشه.
مدرسه رسا یه مدرسه آنلاینه که علاوه بر تولید محتوا در زمینه کاربرد سواد رسانه ای برای معلم ها، جاییه که معلم ها می تونند اولین شبکه اجتماعی خودشون رو داشته باشن. یعنی می تونند برن تو سایت ثبت نام کنند، انجمن و گروه درست کنند و پیج خودشون رو داشته باشند. می تونند معلم های دیگه رو پیدا کنند، ارتباط بگیرند و شبکه سازی کنند و عضو کامیونیتی باشند که خاص معلم هاست. شما هم می تونید برید تو سایت رسال اسکول دات اورگ، ثبت نام کنید و از مزایای این شبکه اجتماعی بهره ببرید.
برگردیم سر موضوع این قسمت پادکست یعنی اعتبارسنجی. این قسمت می خوایم در مورد اعتبارسنجی اخبار علمی و پزشکی که بخشی از مهمترین مهارت های سواد رسانه ایه، صحبت کنیم. چیزی که می خوایم در موردش حرف بزنیم تقریبا مرتبطه با یک تجربه ی جمعی برای شما معلم ها که خیلی پیش میاد از دانش آموزاتون بخواین برن در مورد یه موضوع تحقیق کنند و بعد که تحقیقشون رو انجام دادن و با 20 صفحه تحقیق برگشتن ازشون می پرسید منبع تون چی بوده و اونا می گن از اینترنت!
طبق تجربه ی ما اعتبارسنجی از اون مهارت هاییه که همه فکر می کنن می دونن چیه و چطوری انجام میشه. توکارگاهها وقتی از معلم ها درباره ی اعتبارسنجی میپرسیم معمولا پاسخ اینه که ما برای اعتبارسنجی باید بدونیم منبع خبر کجاست و آیا این منبع معتبره یا نه. وقتی ادامه می دیم خوب چطور؟ تکنیکهای جستجو چی هستن، موتورهای جستجو چطور کار می کنن، ویکی ها چطور کار می کنن، اخبار علمی رو چطور باید اعتبار سنجی کرد؟ معمولا می بینن که اعتبارسنجی بر خلاف تصور قبلی شون کار ساده ای نیست.
اخبار مربوط به علم و سلامت بیشترین خبرهاییه که ما معمولا اونا رو از تلویزیون و رادیو و خصوصا شبکه های اجتماعی می شنویم. خبرهای مربوط به خاصیت دارویی گیاهان مختلف، تاثیر چیزهای مختلف بر سلامت آدم ها از نور خورشید گرفته تا عادت های غذایی. خصوصا این روزها که خبرها در مورد اثر داروهای مختلف بر روی ویروس کووید 19 داغه. یا خبرهای علمی عجیب. مثل وجود موجودات فرازمینی، سیاه چاله ها، حشرات، اخبار عجیب در مورد حیوانات و غیره.
اینها خبرهاییه که دانش آموزان هم قطعا و قطعا روزانه به اونا بر می خورند. خبرهایی که خیلی وقت ها ممکنه بزرگسالان رو هم به اشتباه می ندازه، کودکان که جای خود دارند. قطعا شما به عنوان معلم می تونید با چندتا تمرین ساده به دانش آموزاتون کمک کنید که بتونند نگاه انتقادی شون رو نسبت به اخبار به خصوص اخبار علمی و سلامت گسترش بدن، بدونند چه سوالاتی بپرسند و یاد بگیرند از چه مسیری می تونند بفهمند که این اخبار درستند یا نه. اخباری که اعتماد به خیلی هاشون ممکنه باعث بشه درک ما از دنیا، بدن مون، جغرافیاهای مختلف، علم و چیزای دیگه تحت تاثیر قرار بگیره و حتی به رفتارهایی منجر بشه که برای ما مضره. باعث بشه گول بخوریم، شرکت های تجاری و سیاست مدارها از ما سوء استفاده کنند و چیزهایی از این قبیل.
البته قرار نیست هر خبری رو اعتبار سنجی کنیم اما اگر خبری رو می خوایم به اشتراک بگذاریم و یا ممکنه روی سبک زندگی و یا تصمیم های ما در طول زندگی تاثیر مستقیمی بگذاره باید اون رو اعتبارسنجی کنیم. مثلا ممکنه یک خبر بخونیم که از سن 30 سال به بعد دیگه نمیشه زبان جدید یاد گرفت و یا استفاده از ماژیک وابت بورد باعث فلان بیماری میشه.
اولین قدم برای یاد دادن اعتبار سنجی به دانش آموزان اینه که بهشون بگیم دلیل نمیشه هر خبری ازرسانه ها منتشر میشه درست باشه، حتی اگر اون خبر از یک رسانه ی مهم و مطرح منتشر بشه. چراکه نیت های زیادی پشت انتشار اخبار هر چند علمی وجود داره و ممکنه به نظرمون بیاد خوب احتمالش کمه خبرهای علمی از رسانه های مهم اشتباه باشند. در صورتی که اتفاقا اخبار علمی به دلیل به ظاهر بی طرف بودنشون امکان به خدمت گرفته شدن برای توسعه ی اهداف ایدئولوژیک، سیاسی و تجاری وجود داره و می تونند کاملا در خدمت قدرت حاکم باشند.
خوب دانش آموزان باید یاد بگیرند زمانی که اخبار علمی رو می خونند یا می شنوند دقیقا چه سوالاتی در مورد اونا بپرسند.
اولین سوالی که باید بپرسند اینه که آیا نویسنده ی این خبر اون چیزی رو که داره گزارش می ده، می فهمه؟ میدونیم که هر رشته ی علمی مفاهیم و کلمات تخصصی خودش رو داره و خیلی وقت ها تا متخصص اون رشته نباشیم نمی تونیم معنی اون کلمات رو به خوبی درک کنیم، خصوصا اینکه تو هر مقاله ی علمی تعداد زیادی کلمه ی تخصصی به کار برده شده و میشه گفت هر علمی ادبیات خودش رو داره و برای فهم اونا باید زبانش رو یاد گرفت. بنابراین ما باید مطمئن بشیم که نویسنده، تحقیقی که در حال گزارش اون هست رو درست فهمیده یا نه. برای اینکه اینو بفهمیم باید سوال دوم رو بپرسیم.
سوال دوم اینه، آیا نویسنده، اون حوزه ی علمی که پژوهش در موردش انجام شده رو به خوبی می شناسه تا بتونه یافته ها را به خوبی منتقل کنه؟ آیا خود نویسنده تخصصی در اون حوزه داره که مطمئن بشیم اون داره چیزی رو به ما منتقل می کنه که پژوهش علمی به اونا رسیده؟
و سوال سوم، آیا نویسنده، اون گزارش علمی رو به دلایل تبلیغاتی یا سیاسی تغییر نداده؟ فهمیدن اینکه این خبر داره به صورت زیرپوستی به نفع یک محصول تجاری خدمت می کنه سخته و ما خیلی وقت ها نمی دونیم که بده بستونی میان رسانه ها، پژوهشگاهها و شرکت های تجاری وجود داره یا نه و برای دونستنش باید پازل های زیادی رو کنار هم بگذاریم. اما فهمیدن اینکه این خبر به چه خط مشی سیاسی کمک می کنه کمی راحت تره چرا که معمولا مشخصه که هر رسانه به چه حزب، یا گروهی تعلق داره و اگر هم رسانه متعلق به یک اکانت شخصی باشه در طول زمان مشخص میشه که به چه خط مشی سیاسی تعلق خاطر داره.
در واقع روی خبرهایی که ممکنه به یک صنعت خدمت کنند حساس باشید. همچنین روی خبرهایی که ممکنه ارزشها و هنجاری های یک ایدئولوژی رو تقویت کنه. مثلا رسانه های یک حکومت نژاد پرست اگر خبری رو در مورد درست نبودن اختلاط ژنی منتشر کنه باید خیلی بهش شک کرد. یا مثلا یک رسانه ی حزب طرفداران محیط زیست یا همون سبزها خیلی احتمالش بالاست فقط روی خبرهایی برای انتشار تمرکز کنند که فرضیه ی گرم شدن زمین رو اثبات می کنه. یا حکومتی که در برنامه اش افزایش جمعیت رو داره ممکنه روی خبرهایی تمرکز کنه که مثلا میگه تک فرزندها مغزشون کامل رشد نمی کنه. و مثال هایی از این قبیل.
سوال بعدی اینه. آیا تیتر، چیزی که اغلب توسط فردی غیر از نویسنده ی داستان خبری، نوشته می شه، به درستی خبر را انعکاس می دهد؟ تو رسانه ها معمولا اینطوریه که تیتر توسط فرد دیگه ای به غیر از خود نویسنده زده میشه چرا که تیتر نقش ویترین خبر رو داره و خیلی تو روزنامه نگاری مهمه. بنابراین خیلی احتمال داره تیتر طوری نوشته بشه که خوانندگان رو جذب کنه و خیلی وقتا پیش میاد که جذب تیتر می شی و می ری خبر رو می خونی می بینی که تیتر غلط انداز بوده یا اصلا ربطی به خبر نداشته.
خوب تمام این سوالات فقط می تونه به شما بگه که آیا داده ها قابل اعتماد هستند یا نه. یعنی اینکه نویسنده  تونسته با امانت داری نتیجه ی تحقیق مورد نظر رو به ما منتقل کنه یا نه. اما این سوالات درباره ی اعتبار داده ها چیزی نمی پرسه. اعتبار داده ها یعنی اینکه آیا این پژوهش اگر دوباره انجام بشه همین نتیجه رو داره یا نه. به عبارت بهتر آیا پروسه ی انجام پژوهش به صورت دقیق و علمی طی شده یا نه. مثلا ممکنه در یک خبر بخونیم که بر اساس یک پژوهش، روزی هشت لیوان آب خوردن باعث میشه آدم ها روحیه ی بهتری داشته باشند. وقتی می پرسیم آیا این خبر اعتبار داره یا نه، یعنی اینکه آیا اگر همین پژوهش رو دانشمندان دیگه هم انجام بدن به همین نتایج می رسند؟
به عنوان تمرین می تونید یک خبر علمی رو بین دانش آموزها پخش کنید و این سوالات رو ازشون بپرسید:

1. یافته های پژوهش که در حال گزارش داده شدن هستند، چی ان؟ یعنی پژوهش داره از چه نتایجی صحبت می کنه.
2. از چه طریق به اون نتایج دست یافته؟

و این سوال سوم که خیلی مهمه: چرا ممکنه نویسنده‌ی مقاله یا کسی که تیتر رو می زنه، مفهوم رو درست منتقل نکرده باشد؟ یعنی خبر رو مشکوک فرض کنیم و این احتمال رو در نظر بگیریم که تیتر یا کل خبر مغرضانه نوشته شده و از دانش آموزان بخوایم که درباره ی این دلایل صحبت کنند.

4. 4. تیتر در مورد مقاله چقدر درسته؟ بچه ها باید اول خبر رو بخونند و تشخیص بدن که آیا تیتر همون منظور خبر رو منتقل می کنه یا نه.

سوال پنجم اینه: شما چطور می تونید بفهمید که یافته ها در بافت جامعه‌ی علمی مورد وفاق هستند؟ یعنی اینکه آیا پژوهش های دیگه هم این پژوهش که در خبر اومده رو تایید می کنند یا خیر؟ این سوال رو در ذهنتون نگه دارید تا در آخر بهش برسیم.
ما اینجا چندتا تا راهکار خوب که امیلی ویلیام روزنامه نگار و دانشمند آمریکایی در مورد اعتبارسنجی پیشنهاد کرده رو با شما به اشتراک می گذاریم. این پیشنهادات اینه:
تیتر رو نادیده بگیرید: تیترها معمولا توسط آدمهایی نوشته می شن که نویسنده ی اصلی مقاله نیستند. هدف اونا ساده سازی موضوعه و گنجوندنش در چند کلمه است. اونا فقط رو چند بعد مهم موضوع به زعم خودشون تاکید می کنند، ابعادی که ممکنه مهم هم نباشند.
دنبال مبنای مقاله خبری باشید. آیا این مقاله خبری درباره‌ی یک تحقیق جدیده یا تحقیق های انجام شده رو به هم ارتباط داده و داستان جدیدی ساخته؟ مقاله رو با دقت بخوانید تا بفهمید که مقاله بر چه مبناییه و مواظب کلماتی مانند “نقد” ، “مرور” ، “دیدگاه” یا “تفسیر” باشید. وقتی از تفسیر حرف می زنیم یعنی درک نویسنده خبر از یک چیزی اون بیرون که لزوما ممکنه مورد وفاق بقیه نباشه. کاربرد این کلمات معمولا نشون می ده که نتایج از مقاله اصلی مستقیما انتقال داده نشدن.
نیات تجاری و تبلیغاتی را در نظر داشته باشید. خبرنامه ها به خواننده ها نیاز دارند؛ پژوهشگران به سرمایه‌ی تحقیقاتی نیاز دارند و موسساتی که به اونا پول می دن نیاز به مقبولیت عمومی دارن. یعنی ممکنه یک شرکت دارویی به پژوهشگران بودج بده تا در مورد یک موضوع تحقیق کنند. به نظرتون اگر نتایج تحقیقات به بازاریابی اون شرکت آسیب بزنه چقدر احتمال داره نتایج واقعی منتشر بشه.
اگر موضوع براتون مهمه ، منابع علمی خبر مورد نظر رو پیدا کنید. معمولا قاعده اینه که آدم هایی که دیدگاه های حاشیه ای درباره علم و سلامت رو مهم می کنن، بیشتر روی یکی از یافته های مشروع یا تنها بخشی از داده هایی که به نظر می رسه ادعای اونا رو تایید می کنه، تاکید زیادی می کنند.
کارشناس بودن در یک حوزه، به منبع در مورد یک موضوع خاص صلاحیت می ده، بنابراین قدم نخست اینه که مطمئن بشید اعتبار یک کارشناس به حوزه ای که در اون کار می کنه، ربط داره. برای مثال: اگر ادعا درباره ی آب و هواست، مطمئن بشید که منبع شما یک متخصص در زمینه ی آب و هواست.
یکی از راههای خوب برای شناخت پیشینه ی علمی نویسنده های مقالات اینه که نام متخصص مورد نظر رو در گوگل اسکالر جستجو کنید و تخصصش رو و مقالات و کتاب هایی را که منتشر کرده رو پیدا کنید.
شما می تونید تو گوگل اسکالر ببینید که آیا به مقاله‌ی مورد نظر توسط محققان دیگر استناد شده یا خیر. یک مقاله ای که به تازگی نوشته شده ممکنه که بهش ارجاع نشده باشه، اما اگر یک مقاله‌ی قدیمی تر تعداد ارجاع خیلی کمی دارد- مخصوصا اگر یک ادعای بزرگ داره- نشون می ده که اعتبار چندانی نداره. انجام این ارزیابی ها مستلزم اینه که مهارت زبان انگلیسی تون حداقل در سطح متوسط باشه. چون اغلب مقالات علمی به زبان انگلیسی نوشته شده. اگر موضوع براتون مهمه خوب باید تلاش تون رو برای ترجمه انجام بدید یا از بقیه کمک بگیرید.
این پادکست فقط یک مقدمه بود برای معلمها تا با اعتبارسنجی و ابعاد اون آشنا بشن. ما طرح درس های زیادی رو تو وبسایت مدرسه ی رسا گذاشتیم و تو دسته بندی اعتبار سنجی می تونید اون ها رو پیدا کنید. تو اون طرح درس ها فعالیت های کلاسی و مطالب خوبی هست که به شما کمک می کنه اعتبارسنجی رو با دانش آموزاتون کار کنید.
پادکست رو می تونید علاوه بر سایت مدرسه ی رسا و کانال تلگرامی رسا اسکول 99 از طریق اسپاتی فای هم گوش بدید. از شما ممنونیم که تا اینجا با ما بودید. شاد و سلامت باشید.